Geld & LVB
Verschillen en overeenkomsten tussen LVB en laaggeletterdheid
In Nederland zijn naar schatting ongeveer 2,5 miljoen volwassen die laaggeletterd zijn. Dit is ongeveer 18% van de bevolking in Nederland.
Laaggeletterdheid is een term voor mensen die grote moeite hebben met lezen, schrijven en of rekenen. Mensen die laaggeletterd zijn, kunnen wel schrijven en lezen, maar beheersen niet het eindniveau VMBO of niveau MBO 2/3 en kunnen daardoor niet goed functioneren in de maatschappij. (Velthuijsen & Schaufeli, 2018; Stichting Lezen en Schrijven, 2017).
Als je niet goed kunt lezen, schrijven en/of rekenen, vind je minder snel een baan, kun je minder gezond leven en heb je minder grip op je geldzaken.
Mensen kunnen door allerlei oorzaken laaggeletterd zijn. Bijvoorbeeld door een taalarme thuisomgeving (taalachterstand/ andere moedertaal), weinig opleiding (voortijdig schoolverlaten, spijbelen, ziekte of beperking), onvoldoende aandacht en begeleiding op school, wegzakken van de vaardigheden (lezen en schrijven moet je bijhouden) en/of individuele beperkingen zoals een (licht) verstandelijke beperking, dyslexie, psychiatrische aandoening of niet-aangeboren hersenletsel. Een combinatie van factoren komt ook voor (Twickler et al., 2009). Van Klei & Smit (2016) geven aan dat ongeveer 31% van de laaggeletterden ‘zwakbegaafd’ is of een verstandelijke beperking heeft. Dat wordt ook wel ‘(licht) verstandelijke beperking’ genoemd
Licht verstandelijke beperking
Iemand heeft een LVB als het IQ tussen de 50 en 70 zit en daarbij sprake is van aanzienlijke beperkingen in adaptieve vaardigheden. Dat zijn bijvoorbeeld sociaal aanpassingsvermogen en praktische vaardigheden. Indien bij mensen met een IQ tussen 70 en 85 ‘bijkomende problematiek’ geconstateerd wordt, valt ook deze groep binnen de groep LVB. Hieronder verstaan we ernstige en chronische beperkingen in de sociale redzaamheid en leer- en gedragsproblematiek (Moonen & Verstegen, 2006; Greeven, 2014).
Regelmatig is bij mensen met een LVB sprake van een ‘discongruente ontwikkeling’. Op het ene gebied kunnen ze redelijk adequaat functioneren, terwijl ze op het andere gebied een achterstand hebben (Lange de, 2013). Het mogelijke gevolg is overvraging. Overvraging ontstaat omdat het taalbegrip vaak minder goed ontwikkeld is dan hun taalgebruik doet vermoeden. Ze zijn ‘streetwise’ (gebruiken taal van de straat) en kunnen overkomen als iemand die ‘het wel begrijpt’, terwijl dat niet zo is. De LVB wordt dan niet (direct) opgemerkt (Greeven, 2014; Rot, 2013). Overvraging kan leiden tot frustratie, faalervaringen en gevoelens van minderwaardigheid. Het kan (complex) probleemgedrag veroorzaken of versterken (Emerson, 2003; Lange de, 2013; Nijman et.al, 2016; Rot, 2013; Tenneij & Koot, 2007). Stress wordt door hen sneller ervaren en wanneer stress optreedt, gebruiken deze mensen een copingstrategie waar zij zich het meest comfortabel bij voelen, maar die niet altijd passend hoeft te zijn in de gegeven situatie. Mogelijke copingstrategieën zijn: vluchten (negeren, wegkijken, ontkennen dat er een probleem is), vechten (agressief worden, fysiek en/of verbaal), flirten (aftasten wat de ander bedoelt, een relatie aangaan om te kijken wat een oplossing is). Een niet bij de situatie passende coping kan leiden tot meer problemen (Wit, de, Moonen & Douma, 2011).
Laaggeletterdheid
Wat kan lastig zijn voor mensen met laaggeletterdheid:
- Brieven, rekeningen en contracten begrijpen
- Formulieren lezen en invullen
- Post sorteren
- Omgaan met digitale post (e-mails)
- Digid aanvragen en gebruiken
- (financiële) administratie bijhouden
- (toekomstige) uitgaven en ontvangsten berekenen
- Toeslagen aanvragen of wijzigen
- Jouw verhaal begrijpen, de lijn van jouw verhaal vasthouden
- Jouw opdrachten begrijpen en uitvoeren
- Afspraken nakomen (op de juiste datum en tijd)
Wat zie je of merk je?
De kans is klein dat jouw laaggeletterde client uit zichzelf vertelt dat hij of zij niet kan lezen, rekenen en of schrijven. Soms is er sprake van schaamte. Hoe kun jij als hulpverlener zien of iemand lezen, rekenen en of schrijven lastig vindt? Of niets begrijpt van digitale post? Wat doet of laat jouw client? Wat zie of herken jij? Wat zijn de signalen?
Een client........
- …....komt vaak te laat of komt niet opdagen.
- …....reageert nooit of gebrekkig op mails.
- …....brengt een ongeordende stapel post mee, ook dichte enveloppen.
- …....vult niets in op formulieren, neemt ze het liefst mee naar huis.
- …... beweegt niet met ogen over een tekst.
- …....gaat niet precies in op jouw vraag of ontwijkt vragen.
- …....vraagt uitleg over dingen de makkelijk na te zoeken of na te lezen zijn.
- …....vertelt niet uit zichzelf wat wellicht ook belangrijk is voor jou om te weten.
Schaamte en excuses
Binnen de hulpverlening is schaamte een bekend fenomeen. Laaggeletterdheid zorgt vaak voor een extra gevoel van schaamte. In Nederland gaan we ervan uit dat iedere volwassene kan lezen en schrijven. Dat maakt het moeilijk voor laaggeletterden om te ‘bekennen’ dat ze moeite hebben met deze vaardigheden. Het gevolg: een groot repertoire aan excuses om hun problemen te verbergen. Laaggeletterden zeggen zelf onder andere de volgende excuses paraat te hebben als ze iets moeten lezen of schrijven.
Veel gebruikte excuses:
- Sorry, ik ben mijn bril vergeten.
- Oh, ik dacht dat die afspraak morgen was!
- Kunt u dit voor mij invullen? Ik schrijf zo onleesbaar.
- Nee, ik lees nooit, de televisie geeft informatie genoeg.
- Ik ben mijn leesbril vergeten, kunt u zeggen wat er staat?
- Dat formulier vul ik thuis wel in.
- Die hoofdpijn gaat maar niet over.
- Ik kan niet lezen omdat ik woordblind ben.
Schulden & laaggeletterdheid
Laaggeletterdheid zorgt voor stress
Schulden en laaggeletterdheid leveren dubbele stress op. Mensen functioneren daardoor minder goed en leven meer bij de dag. Overzicht houden, emoties reguleren en in actie komen is een dagelijkse strijd. De stroom aan brieven, formulieren en e-mails in een traject begrijpen, onthouden en ordenen, is voor hen een grote uitdaging. Houd daar rekening mee als je hen helpt.
Vragen tijdens het gesprek
Met contextgerichte vragen kun je op een laagdrempelige manier een idee krijgen van eventuele laaggeletterdheid. Je kunt deze vragen stellen tijdens gesprekken en opnemen in het reguliere proces. De vragen sluiten aan bij jouw dienstverlening. Je hoeft dus niet je hele werkwijze aan te passen om laaggeletterdheid beter te leren herkennen. Let ook op opleiding. Dit kan een indicatie zijn voor laaggeletterdheid. Bij cliënten met een mbo-opleiding of lager komt laaggeletterdheid vaker voor. Hiernaast staat een aantal vragen die je kunt gebruiken bij je intake.
- ”Begrijpt u de brieven die u krijgt? Vindt u het fijn als iemand u daarmee helpt?”
- “Lukte het u het aanvraagformulier zelf in te vullen?” of “Heeft u zelf uw financiële gegevens ingevuld?” of “Is er iemand die u daarbij helpt...?”
- “Kunt u de toeslagen zelf aanvragen op de computer?” of: “Weet u wat DigiD is? Kunt u hier mee werken?”, “Kan ik daarbij helpen?”
- “Is dit de eerste keer dat u schulden heeft?”
- “Hoe ziet uw administratie er thuis uit; netjes op een stapel, los in lades?”
- “Hoe zelfverzekerd voelt u zich om deze formulieren zelf in te vullen?”
Vera: een persoonlijk verhaal over laaggeletterdheid en schulden (ondertiteld)
Een persoonlijk verhaal over laaggeletterdheid en schulden
Gesprekstips
Je wilt natuurlijk met elke cliënt goed kunnen communiceren. Dat betekent: met elkaar kunnen praten en elkaar begrijpen. Daarom is het bij een laaggeletterde cliënt extra belangrijk aandacht te besteden aan de communicatie. Houd er rekening mee dat de dubbele stress van schulden en het gebrek aan kennis en vaardigheden goede communicatie in de weg kan staan.
Eenvoudiger communiceren is essentieel als je denkt dat jouw cliënt laaggeletterd is. Door jouw communicatie aan te passen, wordt de kans dat jullie elkaar begrijpen groter.
- Tips over uitleg geven
- Tips over in verbinding blijven
- Tips over motiveren
Meer informatie:
LVB
Mensen met een licht verstandelijke beperking hebben moeite met het begrijpen en vertalen van de informatie die hun gegeven wordt. Het is van belang om de informatie beperkt aan te bieden.
Er bestaat een grote kans dat de doelgroep LVB in de financiële problemen komt. Ze hebben de informatie die ze hebben ontvangen niet goed begrepen of er komt te veel informatie op hun af waar ze zich geen raad mee weten.
Het is voor de buitenwereld niet altijd duidelijk dat er een LVB problematiek aanwezig is. Bij twijfel zijn er sites om bijv. een signaallijst in te vullen samen met de client om signalen beter in kaart te krijgen.
Websites die veel informatie en filmpjes hebben voor mensen met een verstandelijke beperking hebben zijn:
Verstandelijke beperking en financiën | Kennisplein Gehandicaptensector
